Pleidooi voor een ruimhartige embryowet

14 aug 2016, 16:22 • Onderwijs & Wetenschap

CC0 Public Domain

UTRECHT - De wens om een eigen kind te krijgen is bij veel mensen erg groot. Maar soms is dat lastig zonder de hulp van biomedische technologie. Daarvoor is wetenschappelijk onderzoek nodig. Maar de Nederlandse embryowet is streng. Titia Rixt dook voor haar stage in de wereld van de kunstmatige voortplantingstechnieken.

In ons land worden onderzoekers geremd door de embryowet. Het is om ethische redenen verboden embryo’s te maken en te gebruiken speciaal voor wetenschappelijk onderzoek. Hoe vindt in Nederland met deze wetgeving onderzoek plaats naar nieuwe reproductietechnieken?

Op dit moment...

Stel dat een onderzoeker een revolutionaire nieuwe techniek bedenkt waarbij mannen die onvruchtbaar zijn in theorie alsnóg kinderen kunnen krijgen. Dan zal hij allerlei fasen moeten doorlopen voordat zijn theorie in praktijk mag worden gebracht.

Het begint met een goed uitgedacht experiment. Is een techniek, hypothese, of geneesmiddel nog niet grondig onderzocht, dan wordt eerst het proof of principle getest in cellen.
Als iets werkt in één cel of celcultuur is nog niets bekend over de effecten in een heel organisme. Daarom worden experimenten ook in diermodellen gedaan. Muizen of ratten worden hiervoor veel gebruikt. Voordat een onderzoeker met dieren mag experimenteren moeten er voldoende aanwijzingen zijn dat een bepaalde techniek of middel werkt. Een ethische commissie oordeelt of je het aantal dieren dat je nodig hebt voldoende hebt verantwoord.
Maar voor de nieuwe techniek heb je geslachtscellen én embryonale cellen nodig. En hier gelden weer andere regels voor. Het voorstel moet goed worden gekeurd door de Centrale Commissie Mensgebonden Onderzoek. Zij houden zich aan de embryowet. En nu wordt het lastig. Je mag wél restembryo’s van IVF gebruiken, maar je mag níet speciaal embryo’s maken voor wetenschappelijk onderzoek. In muizen mag de techniek aardig lijken te werken, maar zelfs de eerste fase van de zwangerschap is onderzoek in menselijke cellen niet mogelijk omdat een onderzoeker geen embryo’s mag maken.
Sommige ethische aspecten zijn onoverkomelijk. Zelfs als een techniek meer voordelen dan nadelen heeft. Wat is toelaatbaar in het kader van respect voor menselijk leven? Restembryo’s mogen worden onderzocht volgens de embryowet. Maar niet langer dan 14 dagen, daarna moeten ze worden vernietigd. Die wet is ingesteld door een Amerikaanse medisch-ethische commissie in 1979. De regel bood ruimte om te experimenteren en gaf tegelijkertijd geruststelling aan tegenstanders. Maar de tijdslimiet is willekeurig gekozen.

In de toekomst...

Regulering in wetenschappelijk onderzoek is nodig, maar de huidige embryowet zorgt ervoor dat Nederland achter de feiten aanloopt. MinisterSchippersvan volksgezondheid maakte eind mei van dit jaar bekend de embryowet te willen versoepelen. Met het nieuwe wetsvoorstel wil de minister het creëren van embryo’s speciaal voor wetenschappelijk onderzoek in sommige gevallen wél toestaan. Bijvoorbeeld in onderzoeken naar het mogelijk maken van voortplanting voor mannen met aangeboren onvruchtbaarheid. Maar zelfs als een techniek werkt voor het creëren van embryo’s in het lab, blijft het een grote stap om daarmee een kindje te verwekken. Zwangerschap is een delicaat proces en de effecten van nieuwe technieken op de lange termijn zijn onbekend.

Juist daarom zou het belangrijk zijn de embryowet nog méér te versoepelen. Nieuwe reproductietechnieken hoeven niet volledig foolproof te zijn. Ook een natuurlijke zwangerschap is dat niet. Maar je wilt nadelige effecten uitbannen en risico’s zo veel mogelijk inperken. Om erachter te komen wat de nadelige effecten precies zijn, is meer fundamenteel onderzoek nodig naar hoe een normale zwangerschap verloopt. Welke processen worden wanneer in gang gezet en hoe ziet het er op cellulair niveau uit als dit op de juiste manier gebeurt? In Nederland is ook met de wetsvernieuwing geen ruimte voor dit type onderzoek, dat niet alleen waarde heeft voor kunstmatige reproductie maar ook voor het bestuderen hoe bepaalde ziekten zich ontwikkelen.

Een zwangerschap met een revolutionaire reproductietechniek is een sprong in het diepe. De pioniers zijn dan niet meer de wetenschappers die de techniek bedachten, maar de jonge stellen die het als eerste aandurven. Voordat die stap wordt gemaakt moet de ontwikkeling van het embryo met en zonder de techniek zo nauwkeurig mogelijk worden onderzocht. De innovaties op dit gebied komen hierin uit het buitenland. Net als de 14-dagen regel uit 1979 is de wetsversoepeling anno nu een compromis met geen expliciete argumenten. Nederlandse wetenschappers kunnen de innovaties bijbenen, maar staan ver van de wetenschappelijke frontlinie verwijderd.

Titia Rixt schreef in het kader van haar stage de blogserie 'Van wens tot wieg'

Bron: sg.uu.nl