Faalt Nederland in stresstest?

UTRECHT - Dat de Nederlandse rechtsstaat onder druk staat, onze rechtsorde te complex en overzichtelijk is geworden, zal niemand zijn ontgaan. Reden voor prof.dr. Alex Brenninkmeijer om Nederland te onderwerpen aan een stresstest. De vraag is: Faalt Nederland in stresstest? Ja, is zijn conclusie. Maar hoe kun je dit tij keren?

De perikelen rond de gaswinning in Groningen en het recht op bad-bed-brood voor uitgeprocedeerde asielzoekers zijn actuele voorbeelden. "Het gaat niet om incidenten: er is sprake van systeemfalen", aldus Alex Brenninkmeijer, hoogleraar Institutionele aspecten van de rechtsstaat aan de Universiteit Utrecht, die op 20 april zijn oratie houdt.

In zijn oratie maakt Brenninkmeijer gebruik van een stresstest - vergelijkbaar met die voor banken - als methode om te beoordelen of de rechtsstaat in Nederland, onder ongunstige omstandigheden, standhoudt. Deze methode past hij systematisch toe op concrete onderwerpen, zoals de sanctiewet sociale zekerheid (door Brenninkmeijer ooit bestempeld als ‘doorgeslagen antimisbruikwetgeving’), het alcoholslot, de gaswinning Groningen, de bad-bed-brood-discussie, de organisatie en financiering van de rechtspraak en de te beperkte toetsing door de bestuursrechter.

De analyse aan de hand van bovenstaande kwesties leidt Brenninkmeijer tot de conclusie dat Nederland faalt in deze stresstest. Kernprobleem is dat in het functioneren van ons huidige democratische systeem onvoldoende waarborgen zijn voor de bescherming van rechtsstatelijke waarden. Bij wetgeving, uitvoering én rechtspraak zijn belangrijke rechtsstatelijke gebreken zichtbaar. Onze democratie functioneert zwak. Dit is onder andere zichtbaar in de geringe interesse van de kiezer voor partijpolitiek, de groeiende politieke versplintering met moeizame coalitievorming als gevolg en de rol van de Eerste Kamer. Daarom kan onze democratie stevige rechtsstatelijke waarborgen niet aan en kiest vervolgens voor het verzwakken van die waarborgen.

Brenninkmeijer sluit zijn oratie af met voorstellen ter versterking van de rechtsstaat, zodat Nederland wel de stresstest kan doorstaan. Vanwege de actuele spanning tussen democratie en rechtsstaat zal dit aanleiding kunnen geven voor heftig debat.

Prof.dr. Alex Brenninkmeijer is lid van de Europese Rekenkamer en faculteitshoogleraar bij de faculteit Recht, Economie, Bestuur en Organisatie. Tevens is hij betrokken bij het onderzoek binnen het strategische thema Instituties van de Universiteit Utrecht. Van 2005 tot 2014 was Alex Brenninkmeijer de Nationale ombudsman.