Tentoonstelling over caravaggisten in Centraal Museum

Op zaterdag 15 december opent de koning Willem-Alexander de tentoonstelling Utrecht, Caravaggio en Europa in het Centraal Museum. De opening vormt de apotheose van zes jaar voorbereiding. Getoond worden zeventig werken met ruim zestig bruiklenen, waarvan er 46 nog niet eerder in Nederland te zien waren. Daaronder het beroemde schilderij De graflegging van Christus

De drie Utrechters Hendrick ter Brugghen, Gerard van Honthorst en Dirck van Baburen kwamen begin zeventiende eeuw na een barre tocht van circa zestienhonderd kilometer aan in Rome. De drie schilders trokken, net als vele andere jonge mannen, naar Rome om te zien welke revolutie zich daar voltrok. Welke 'wonderlijcke dinghen', aldus Karel van Mander in 1604, Caravaggio in Rome aan het doen was. De Utrechters kwamen in een totaal andere wereld, een andere cultuur, een enorme rijkdom aan schilderkunst, die hen totaal vreemd was.
De tentoonstelling laat de drie Utrechters zien te midden van navolgers van Caravaggio die dezelfde tocht ondernamen vanuit onder meer Vlaanderen, Frankrijk en Spanje. Daaronder Nicolas Tournier, Valentin de Boulogne, Simon Vouet, Nicolas Régnier, Gerard Segers en Theodoor Rombouts. Het olieverfschilderij De verdrijving van de geldwisselaars uit de tempel van Theodoor Rombouts werd door het Centraal Museum aangekocht voor de collectie en was nog niet eerder in het museum te zien.
Ook Italiaanse navolgers van het eerste uur zijn vertegenwoordigd met Orazio Gentileschi en Bartolomeo Manfredi en later Orazio Borigianni en Giovanni Serodine.
Niet alleen de invloed van Caravaggio wordt duidelijk, ook die van andere meesters als Jusepe de Ribera. In zijn De heilige Andreas en De heilige Petrus is bijvoorbeeld de invloed op de carvaggisten goed te zien.
In de periode 1600-1630 werden in Rome maar liefst 2700 kunstenaars geregistreerd, onder wie 572 buitenlanders. Ze woonden in dezelfde wijken en deelden veelal met elkaar een woning. Ze zagen de schilderijen van Caravaggio, maar ook die van zijn voorgangers en tijdgenoten. Ze bezochten dezelfde kerken en particuliere collecties. Vervolgens schilderden ze vanuit hun eigen onderscheiden achtergrond. De Utrechtse caravaggisten blijken uiteindelijk zo Hollands als wat.
Dat de schilderijen van de Utrechters zo herkenbaar Hollands zijn, heeft te maken met het nog verder doorgevoerde realisme van Caravaggio. Baburen en Ter Brugghen schilderen ook lelijkheid, knollen van neuzen en rotte tanden.
Gerard van Honthorst deed het zeer goed in Rome. Hij kreeg net als Dirck van Baburen belangrijke opdrachten voor altaarstukken en van beide kunstenaars werden schilderijen aangekocht door belangrijke verzamelaars zoals kardinaal Giustiniani, die een beschermheer van Caravaggio was. Honthorst inventie om zijn scènes via een verborgen, dus indirecte lichtbron te verlichten, werd zelfs zo beroemd dat hij later de bijnaam 'Gherardo delle Notti' kreeg, Gerard van de Nachten.
Hendrick ter Brugghen is de belangrijkste en meest begaafde Utrechtse caravaggist. Een aantal van zijn schilderijen gaat rechtstreeks terug op Caravaggio. Ook Dirck van Baburen had veel succes. Samen met zijn landgenoot David de Haen, die al net zo jong naar Rome was gekomen, kreeg hij de belangrijke opdracht voor een aantal werken voor de Pietà-kapel in de San Pietro in Montorio; Baburens Graflegging is het centrale altaarstuk en is het bekendst geworden. Dit schilderij is ontegenzeglijk beïnvloed door Caravaggio's Graflegging van Christus, die oorspronkelijk in de Chiesa Nuova hing. In de tentoonstelling zijn de versies van De Graflegging van Christus door Caravaggio, Dirck van Baburen en Nicolas Tournier naast elkaar te zien.
De Utrechtse caravaggisten brachten thema's als de halffigurige muzikant en de verborgen lichtbron mee terug naar Utrecht. Hun werk inspireerde later Hollandse meesters als Vermeer, Rembrandt en Frans Hals.
Caravaggio wordt heden ten dage nog steeds bewonderd om zijn naturalisme, chiaroscuro en dramatiek. Daarnaast spreekt zijn veelbewogen en avontuurlijk leven tot de verbeelding.