Vierde-eeuws fragment van de Odyssee ontdekt in Universiteitsbibliotheek Utrecht

In een project om de collectie antieke manuscripten van de Bijzondere Collecties van de Universiteitsbibliotheek Utrecht te publiceren heeft dr. Mark de Kreij van de Radboud Universiteit een bijzondere ontdekking gedaan. Hij vond een klein fragmentje van de Odyssee uit de 3de of 4de eeuw na Christus.

De Odyssee staat weer volop in de belangstelling na het succes van Christoper Nolans verfilming van Homerus’  tijdloze meesterwerk. En de Odyssee mag met recht tijdloos genoemd worden: de tekst was al beroemd in de tijd van Aristoteles en heeft die status nooit verloren. 

In Utrecht ligt het bewijs voor de populariteit van het werk in de Late Oudheid (300-600 na Christus). Tijdens zijn project heeft dr. Mark de Kreij een bijzondere ontdekking gedaan: een klein fragmentje van een perkamenten codex (boekje) uit de 3de of 4de eeuw na Christus. Daarop staan verzen uit boek 12 van de Odyssee – in de hele wereld is slechts een dertigtal van dit soort fragmenten bekend.

In het midden van de twintigste eeuw kocht de Universiteit Utrecht een collectie vroeg-Christelijke manuscripten van de erfgenaam van de Duitse geleerde Carl Schmidt. Het merendeel van de teksten was geschreven op perkament, in het Koptisch (Egyptische taal geschreven met het Griekse alfabet), maar er zat ook een kleine collectie Egyptische en Griekse papyri bij. Verstopt tussen dit al, voorheen aangezien voor een onbeduidende tekst uit de zevende eeuw, lag een beschadigd en verkleurd fragment met minuscule lettertjes erop. Al gauw herkende De Kreij een aantal woorden die overduidelijk op een Homerische tekst wezen. Nader onderzoek leidde hem naar boek 12 van de Odyssee.

Boek 12 is het laatste boek van Odysseus’ raamvertelling, vlak voor zijn daadwerkelijke terugkeer naar Ithaka. Odysseus is in boek 6 aangekomen op Scheria, het eiland van de Faiaken, na een schipbreuk die leidde tot de dood van al zijn mannen. Na aankomst vertelt hij in boeken 9 tot 12 aan het hof het verhaal van zijn omzwervingen van Troje tot aan Scheria. Hij vertelt over de Lotuseters, de Cycloop Polyphemus, Circe en Calypso, en uiteindelijk over wat hem bij de Faiaken bracht: het verlies van zijn schip. In boek 12, aan het einde van de lange raamvertelling, hoort het hof van Scheria hoe de mannen van Odysseus tegen zijn uitdrukkelijke verbod het heilige vee van de god Helios opaten. Helios was woest, vroeg de oppergod Zeus om wraak, en stuurde een storm om Odysseus van zijn schip en zijn bemanning te beroven.

De verzen op Utrecht Gr. Ms. B6.39a beschrijven precies het moment waarop Helios erachter komt wat Odysseus’ mannen hebben gedaan. Hier zien we het dieptepunt van Odysseus’ tien jaar durende omzwervingen, en daarmee ook het begin van zijn reis van vergelding tegen de mannen die zijn vrouw Penelope en zijn paleis in willen nemen. Het is een kantelpunt in de Odyssee, en niet toevallig ongeveer in het midden van het 24-delige werk. We mogen aannemen dat deze pagina, aan beide zijdes beschreven, ooit deel uitmaakte van een pocket-editie van de Odyssee (ongeveer zo groot als een Kindle), gretig gelezen door een inwoner van de Fajoem-oase in Egypte, rond 300 na Christus.

Naast deze ‘hoge’ literatuur bevat de collecte antieke manuscripten van de Bijzondere Collecties tientallen documenten uit de Grieks-Romeinse periode in Egypte. Het grootste deel van de collectie wordt binnenkort gepubliceerd door De Kreij onder de titel Hieratic, Demotic, Greek, and Coptic Texts in the Utrecht University Collection (P.Utr.).